De bouw
De geschiedenis
In het middeleeuwse Amsterdam was de Oude Kerk aan de Oude Zijds Voorburgwal gewijd aan Sint Nicolaas, de patroon van zeevaarders en schippers en van de stad Amsterdam.
Toen in 1578 de Rooms Katholieke godsdienst officieel werd verboden, werd de Oude Kerk hervormd. Toch bleef het voor de Rooms Katholieken nog wel mogelijk om hun diensten te houden, zij het dat hun kerken niet als zodanig in het stadsbeeld zichtbaar mochten zijn. Zo ontstond de tweede aan Nicolaas gewijde kerk aan de Oude Zijds Voorburgwal 40, een schuilkerk met als bijnaam: 'Ons Lieve Heer op Solder'. Nog geheel intact is de kerk te bezichtigen; het gebouw is ingericht als museum, Museum Amstelkring. De emancipatie van de katholieken volgt na de omwenteling van 1795, maar de gelijkstelling tussen protestanten en 'roomsen' was niet onomstreden. Pas in de tweede helft van de 19de eeuw durven zij zich duidelijk te manifesteren. De Sint Nicolaaskerk aan de Prins Hendrikkade is daarvan een voorbeeld. Het gebouw en het meeste van zijn inventaris, is ontworpen door de architect A.C. Bleijs.
Het exterieur
De kerk, officieel de Heilige Nicolaas binnen de Veste, is gebouwd in de periode 1884-1887 in een combinatie van neostijlen, waarin neorenaissance en neobarok elementen de boventoon voeren, een voor die tijd zeer ongebruikelijke combinatie.
Waarschijnlijk volgde de aanbesteding op 16 mei 1884 aanbesteed, De aannemer Hendriks uit Oss was de enige inschrijver en zat met zijn prijs slechts vijfduizend gulden onder de begroting van Bleijs: fl 289.706 en 17 cent. De eerste steen is gelegd op 18 maart 1885 en in 1886 naderde het uitwendige van de kerk haar voltooiing. Het roosvenster van zes meter doorsnede uit de werkplaats van Van der Bossche en Crevels wordt geplaatst en tevens het Christusbeeld samen met de vier evangelisten. Ook wordt in 1886 een verguld koperen kruis op de koepel gezet en op 19 augustus van dat jaar het Nicolaasbeeld aan het front van de kerk. Op 7 februari 1887 werd de kerk ingewijd door Mgr. Snickers, de aartsbischop van Utrecht. Alleen het plafond is dan beschilderd, de muren zijn nog kaal. Men is verrukt van de koepelconstructie, die op 116 palen rust, vier kolommen, elk op negenentwintig palen. De gelegenheidsdichter uitte zijn lof met de volgende woorden:
Amstels Oudste Tempelbogen, de oude kerk
Ons ontnomen door den Geuzen,
Staan herboren aan de zomen,
van de zilte waterstromen,
statig, krachtig als een reus.
Aan de voorzijde heeft de kerk twee torens en een groot rad- of roosvenster. In het midden van dit venster bevindt zich een reliëf met een voorstelling van Christus en de vier evangelisten, vervaardigd in 1886 in het atelier van Van den Bossche en Crevels. In een nis bovenin de topgevel staat het beeld van Sint Nicolaas, patroonheilige van de kerk en van de stad Amsterdam. Het zandstenen beeld werd in 1886 gemaakt door de bekende beeldhouwer Bart van Hove (1850-1914). Op de kruising van schip en transept staat een hoog opgaande, achthoekige toren met barokke koepel en lantaarn, met daarboven weer een kruis. Het motief boven het portaal, de ellipsvormige naar elkaar toelopende lijnen, vindt u terug binnen in de kerk: het hoogaltaar wordt er mee bekroond, en het wordt weerkaatst in de biechtstoelen.